Để kiểm tra cuộc gọi video có bị giả mặt, giả giọng hay không, hãy nhờ người kia làm vài động tác khó giả như quay nghiêng hẳn đầu, đưa tay qua mặt, nói một câu bất ngờ; để ý hình chập chờn ở viền mặt. Quan trọng hơn: không chuyển tiền chỉ vì đã thấy mặt, nghe giọng.
Gọi video từng là cách xác minh mạnh nhất khi quen qua mạng, và vẫn hữu ích. Nhưng công nghệ ghép mặt, nhái giọng đã khiến một cuộc gọi ngắn, mờ, chập chờn không còn đủ để tin hoàn toàn. Bài này giúp bạn biết nên nhìn vào đâu, nên hỏi gì, và vì sao nguyên tắc về tiền quan trọng hơn mọi phép thử bằng mắt.
Giả mặt, giả giọng là gì
Tiếng Anh dùng chữ deepfake để chỉ hình ảnh, video hoặc giọng nói được tạo hay chỉnh sửa bằng công nghệ máy tính sao cho giống một người thật. Trong lừa đảo tình cảm, kẻ gian có thể dùng ảnh và video của người khác để dựng gương mặt khớp với ảnh hồ sơ, hoặc dùng một đoạn ghi âm ngắn để tạo giọng nói na ná.
Có hai tình huống hay gặp. Thứ nhất, người yêu qua mạng cuối cùng cũng chịu gọi video, nhưng cuộc gọi rất ngắn, hình mờ, mạng chập chờn, rồi ngay sau đó là lời nhờ tiền. Thứ hai, ai đó giả làm người bạn đã quen, đã gặp, gọi tới bằng một tài khoản mới để vay gấp. Trong cả hai, mục đích của cuộc gọi là mua niềm tin trong vài chục giây.
Dấu hiệu hình ảnh và âm thanh đáng ngờ
Không dấu hiệu nào dưới đây đủ để kết luận một mình, vì mạng yếu và camera kém cũng gây ra những lỗi tương tự. Nhưng khi nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc, lại đi kèm một lời nhờ vả, bạn nên coi cuộc gọi chưa xác minh được gì.
Viền mặt chập chờn. Mép tóc, tai, cằm hơi nhoè hoặc nhấp nháy khi người kia cử động, trong khi phông nền phía sau vẫn rõ.
Khẩu hình lệch với tiếng. Môi mở không khớp với âm thanh, nhất là khi nói nhanh hoặc nói các âm cần mở miệng rộng.
Gương mặt ít biểu cảm. Ánh mắt đứng yên, ít chớp hoặc chớp đều đặn bất thường, nụ cười không lan tới mắt.
Ánh sáng không khớp. Bóng trên mặt đổ một hướng, bóng ở phông nền đổ hướng khác.
Giọng phẳng và thiếu hơi thở. Giọng giống người quen nhưng thiếu những chỗ ngập ngừng, hơi thở, tiếng cười tự nhiên; câu nói hơi máy móc.
Cuộc gọi luôn rất ngắn. Kết thúc chỉ sau vài chục giây với lý do mạng yếu, sắp hết pin, đang có việc gấp.
Phép thử nhanh trong lúc gọi
Các phép thử này làm tự nhiên được, không cần nói thẳng là đang kiểm tra:
- Nhờ người kia quay nghiêng hẳn đầu sang một bên rồi quay lại, ví dụ: “Anh quay sang cho em xem cửa sổ phía sau với.” Công nghệ ghép mặt thường lộ lỗi ở góc nghiêng.
- Nhờ họ đưa tay lên ngang mặt hoặc vuốt tóc. Vật che ngang mặt dễ làm hình ghép vỡ.
- Hỏi một câu bất ngờ chỉ người thật mới trả lời ngay được, liên quan tới chuyện hai người từng nói với nhau.
- Đề nghị kéo dài cuộc gọi thêm vài phút, hoặc gọi lại vào một giờ bạn chọn.
- Nhờ họ cầm một đồ vật bạn vừa nhắc tới, ví dụ một chiếc cốc màu xanh, đưa sát camera.
Nếu người kia làm được tự nhiên và trò chuyện thoải mái, đó là tín hiệu tốt. Nếu họ né mọi đề nghị, tắt máy, hoặc khó chịu vì bị nhờ, hãy để ý.
Khi người gọi là người bạn đã quen ngoài đời
Kẻ giả danh đôi khi không nhắm vào người yêu qua mạng mà vào chính những người bạn đã quen, đã gặp. Họ lấy ảnh, video, giọng nói từ trang mạng xã hội công khai.
Gọi lại bằng kênh cũ
Nếu một người quen gọi bằng tài khoản mới, số mới để vay tiền gấp, cúp máy và gọi lại bằng số điện thoại hoặc tài khoản bạn đã lưu từ trước. Kẻ giả danh thường nói tài khoản cũ bị mất, điện thoại cũ hỏng; đó chính là lý do nên gọi lại bằng kênh cũ hoặc nhờ một người chung xác nhận.
Đặt một câu hỏi riêng
Với người yêu, người thân, có thể thống nhất trước một câu hỏi hoặc một từ riêng mà chỉ hai người biết, dùng khi có ai đó nhắn hay gọi xin tiền gấp. Đừng chọn thông tin có trên mạng xã hội như ngày sinh, tên thú cưng, quê quán.
Cuộc gọi đáng tin hơn và cuộc gọi chưa xác minh được
Đối chiếu nhanh sau khi cúp máy:
| Đặc điểm | Đáng tin hơn | Chưa xác minh được |
|---|---|---|
| Ai đề nghị gọi | Bạn đề nghị, bạn chọn giờ | Họ gọi bất ngờ đúng lúc cần tiền |
| Thời lượng | Vài phút trở lên, trò chuyện tự nhiên | Vài chục giây, tắt vội |
| Chất lượng hình | Có thể mờ nhưng ổn định | Chập chờn riêng ở vùng mặt |
| Phản ứng khi được nhờ quay đầu, đưa tay | Làm ngay, có khi cười | Né, tắt camera, đổi chủ đề |
| Nội dung | Chuyện đời thường | Đi thẳng vào chuyện tiền, chuyện gấp |
Nguyên tắc quan trọng hơn mọi phép thử bằng mắt
Công nghệ giả mặt sẽ còn tốt lên, và sẽ có lúc mắt thường không phân biệt được. Vì vậy, đừng đặt toàn bộ niềm tin vào khả năng soi lỗi hình ảnh. Thứ bảo vệ bạn bền hơn là một nguyên tắc không phụ thuộc vào việc bạn nhìn thấy gì: không chuyển tiền, không cho mượn tài khoản, không gửi hình ảnh riêng tư cho người bạn chưa gặp ngoài đời, dù đã gọi video bao nhiêu lần.
Với người thân, bạn bè đã quen, nguyên tắc tương ứng là: lời nhờ tiền qua kênh lạ luôn được xác nhận lại bằng kênh cũ trước khi chuyển. Mất thêm năm phút gọi lại không làm hỏng chuyện gì của người thật, nhưng có thể chặn đứng một vụ lừa.
Cái sai hay gặp
Tin ngay vì đã thấy mặt. Cảm giác nhẹ nhõm sau cuộc gọi đầu tiên khiến nhiều người hạ cảnh giác đúng lúc lời nhờ xuất hiện.
Gửi video của chính mình theo yêu cầu. Một số tài khoản xin bạn quay video nói tên, nói một câu bất kỳ, có thể để dùng giọng và mặt bạn vào việc khác.
Ngại kiểm tra vì sợ người kia phật lòng. Bạn có thể nói thẳng: “Dạo này nhiều chuyện giả mặt, giả giọng quá, mình cẩn thận chút nhé.” Người thật thường hiểu.
Coi cuộc gọi thoại là đủ. Nghe giọng ấm áp qua điện thoại tạo cảm giác rất thật, nhưng giọng nói là thứ dễ nhái nhất. Một cuộc gọi chỉ có tiếng không xác minh được ai đang nói.
Chuyển tiền trong lúc đang gọi. Kẻ gian hay giữ máy và giục bạn chuyển ngay khi còn đang nói chuyện, để bạn không kịp hỏi ai. Bất cứ lời nhờ tiền nào cũng nên để sau khi cúp máy, sau khi đã gọi lại bằng kênh cũ hoặc hỏi thêm một người.
Nếu đã lỡ tin và chuyển tiền
Liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức ngay, chụp lại cuộc gọi nếu còn lịch sử, tin nhắn, tài khoản đã gọi tới, rồi trình báo cơ quan công an. Báo cho người bị giả danh biết để họ cảnh báo bạn bè. Các bước chi tiết có ở bài lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa tình.
Còn nếu bạn đang ở giai đoạn trước cuộc gọi, bài kiểm tra hồ sơ hẹn hò giả giúp bạn soi ảnh và câu chuyện trước khi đặt lịch gọi.
Câu hỏi thường gặp
Deepfake là gì?
Deepfake là chữ tiếng Anh chỉ hình ảnh, video hoặc giọng nói được tạo hay chỉnh sửa bằng công nghệ để giống một người thật. Kẻ lừa đảo có thể dùng nó trong cuộc gọi video để giả mặt, giả giọng người khác.
Làm sao biết cuộc gọi video có bị ghép mặt không?
Nhờ người kia quay nghiêng hẳn đầu, đưa tay ngang mặt, cầm một đồ vật sát camera, và để ý viền mặt có chập chờn, khẩu hình có lệch tiếng không. Nhưng không phép thử nào chắc chắn tuyệt đối, nên đừng chuyển tiền chỉ vì đã thấy mặt.
Người quen gọi video bằng tài khoản mới để vay tiền thì làm gì?
Cúp máy và gọi lại bằng số điện thoại hoặc tài khoản cũ bạn đã lưu, hoặc nhờ người chung xác nhận. Đừng chuyển tiền trước khi xác minh qua kênh cũ.
Đã gọi video thấy mặt rồi có tin được người quen qua mạng không?
Một cuộc gọi rõ, đủ dài, tự nhiên là tín hiệu tốt, nhưng chưa đủ để chuyển tiền hay chia sẻ thông tin nhạy cảm. Gặp mặt ở nơi công cộng vẫn là bước xác minh đáng tin hơn.
Có nên gửi video của mình cho người mới quen không?
Hạn chế gửi video nói tên, nói câu theo yêu cầu cho người chưa gặp ngoài đời. Giọng và gương mặt của bạn có thể bị dùng để làm giả, lừa chính bạn bè, người thân của bạn.